BORDANADAM

şol gökleri kaldıranın donatarak dolduranın ol!deyince olduranın doksan dokuz adı ile…

ORHUN ABİDELERİ

Posted by BÖÖ Aralık 4, 2006

 

 
Orhun Yazıtları, Göktürk İmparatorluğu’nun
ünlü hükümdarı Bilge Kağan devrinden kalma
altı adet yazılı dikilitaştır. Moğolistan’ın
kuzeyinde, Baykal gölününü güneyinde, Orhun
ırmağı vadisindeki Koşo Saydam gölü yakınlarındadır.
Bu yazıtlardan Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtları,
Koçho Tsaydam bölgesindeki Orhun Irmağı
civarında; Bilge Tonyukuk yazıtları ise, Köl
Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarından yaklaşık
360 km uzakta, Tola Irmağı’nın yukarı yatağındaki
Bayn Tsokto (Bayn Çokto) bölgesindedir. Bilge
Tonyukuk yazıtlarının, (Orhun Irmağı civarında
olmamasına rağmen), Orhun yazıtlarıyla
birlikte düşünülmesi, anılması Köl Tigin
ve Bilge Kağan yazıtları ile aynı döneme
ait olması ve aynı konuları içermesindendir.
Yazıtlar Türk dili, tarihi, edebiyatı, sanatı,
töresi hakkında önemli bilgiler
vermektedirler. Türk ve Türkçe adı, ilk kez
Doğu Göktürkler dönemine ait bu yazıtlarda
geçmektedir.

  Yazıtların üçü çok
önemlidir. İki taştan oluşan Tonyukuk 716, Köl
Tigin (Kültigin) 732, Bilge Kağan 735 yılında
dikilmiştir. Köl Tigin yazıtı, Bilge Kağan’ın
ağzından yazılmıştır. Kültigin, Bilge Kağan’ın
kardeşi, buyrukçu ihtiyar Tonyukuk ise
veziridir. Anıtların olduğu yerde yalnızca
dikilitaşlar değil, yüzlerce heykel, balbal,
şehir harabeleri, taş yollar, su kanalları,
koç ve kaplumbağa heykelleri, sunak taşları
bulunmuştur.

  Orhun Abideleri’ni ilk
kez 1889 yılında Rus tarihçi Yardintsev bulmuştur.
1890’da bir Fin heyeti, 1891’de de bir Rus
heyeti burada incelemelerde bulunmuştur. Bu
heyetler yazıları çözememişlerdir. Fakat
1893 yılında Danimarkalı bilgin Vilhelm
Thomsen, 38 harfli alfabeyi çözerek yazıtları
okumayı başarmıştır. Alfabenin dördü
sesli, dördü sessiz harften oluşur. Yazıda
harfler birbirine birleştirilmez, kelimeler de
birbirlerinden iki nokta üstüste konularak ayrılır.
Sağdan sola ve yukarıdan aşağıya yazılır.
Orhun abidelerinde yazılar yukarıdan aşağıya
yazılmış ve sağdan sola doğru istiflenmiştir. 

Kültigin
Anıtı:
3,35 metre yükseklikte, kireçtaşından
yapılmış ve dört cephelidir. Doğu-batı
cephelerinin genişliği aşağıda 132, yukarıda
122 santimetredir. Kuzey-güney cepheleri de aşağıda
46, yukarıda 44 santimetredir. Üst kısım
kemer şeklinde ve yukarıda beş kenarlı
olarak bitmektedir. Anıttaki satırların
uzunluğu 235 santimetredir. Yazıtın doğu yüzünde
40; güney ve kuzey yüzlerinde 13’er satır Göktürk
harfli Türkçe metin vardır. Batı yüzünde
ise, devrin Tang İmparatoru’nun Köl Tigin’in
ölümü dolayısıyla gönderdiği Çince mesajına
yer verilmiştir. Batı yüzde Çince yazılar dışında
yazıta sonradan eklenmiş Göktürk harfli iki
satır bulunmaktadır. Yazıtın kuzeydoğu, güneydoğu,
güneybatı yüzlerinde de (pahlarda) Göktürk
harfli Türkçe metinler mevcuttur. Kültigin
yazıtında Göktürk tarihine ait olaylar,
Bilge Kağan’ın ağzından nakledilerek birlik,
bütünlük mesajı verilir. Yazıtın doğu,
kuzey ve güney yüzlerinin yazıcısı, Yollug
Tigin, batı yüzünün yazıcısı ise, Tang İmparatoru
Hiuan Tsong’ın yeğeni Çang Sengün’dür. Köl
Tigin yazıtının doğu yüzünde, bütün Türk
boylarının ortak damgası olduğu sanılan dağ
keçisi damgasına; doğuya ve batıya bakan
“tepelik” kısımlarında ise, kurttan
süt emen çocuk tasvirlerine yer verilmiştir.
Yazıt, geçen yaklaşık 1300 yıllık süreç
içinde önemli ölçüde tahrip olmuştur. Zira
yazıtın doğu ile kuzey yüzlerini birleştiren
kısım yıldırım düşmesi sonucunda parçalanmıştır.
Orijinalinde kaplumbağa kaide üzerinde bulunan
yazıt, bu kaidenin de parçalanması üzerine
1911 yılında, sunak taşından kesilen granit
bir blok üzerine oturtulmuştur.

Bilge
Kağan Anıtı:
Kültigin Anıtının
bir kilometre uzağındadır. 734 yılında ölen
Bilge Kağan adına oğlu Tenri Kağan tarafından
yaptırılan bu anıt 735 yılında dikilmiştir.
Yazıtta Bilge Kağan’ın ağzından devletin
nasıl büyüdüğü anlatılmakta ve Kültigin’in
ölümünden sonraki olaylar ilave edilmektedir.
Ayrıca kağanın konuşmasından başka yeğeni
Yuluğ Tigin’in kayıtları da yer almaktadır.
Yaklaşık 3,75 metre yüksekliğinde olan yazıt,
dört cephelidir. Yazıtın doğu yüzünde 41,
kuzey ve güney yüzlerinde 15’er satır Göktürk
harfli Türkçe metin bulunmaktadır. Batı yüzünde
ise, (Köl Tigin yazıtında olduğu gibi), Çince
bir metne yer verilmiştir. Batı yüzün
tepelik kısmının ortalarına da Göktürk
harfli Türkçe manzum metin yazılmıştır.
Yazıtın güneydoğu, güneybatı ve batı yüzlerinde
de (pahlarda) Göktürk harfli Türkçe küçük
metinler bulunmaktadır. Yazıtta olayları
nakleden, öğütler veren Bilge Kağan’dır.
Yazıta Köl Tigin’in ölümünden sonraki
olaylar da ilave edilmiştir. 

Tonyukuk Anıtı:
Tonyukuk anıtı dört cepheli iki dikilitaş
halindedir. Yazılar, diğer taşlara göre daha
silik durumdadır. Tonyukuk, Bilge Kağan’ın
babası İlteriş Kağan’ın amcası Kapgan Kağan’ın
ve Bilge Kağan’ın baş bilicisi yani başveziri
idi. Bu anıtı ihtiyarlık devrinde kendisi
diktirmiştir ve yazılar da kendisine aittir.
Taşlarda Göktürklerin Çin esaretinden nasıl
kurtulduğu, kurtuluş savaşının nasıl yapıldığı
ve Tonyukuk’un neler yaptığı anlatılır.
Birinci yazıt, 243 cm; ikinci yazıt ise, 217
cm yüksekliğindedir. Birinci yazıtta 35,
ikinci yazıtta 27 satır Göktürk harfli Türkçe
metin bulunmaktadır.

powered by performancing firefox

Reklamlar

Bir Yanıt to “ORHUN ABİDELERİ”

  1. deniz said

    ya arkadaşlar bana yazıt abideleri araştırırmısınız msnem deniz-95-gs@hotmail.com

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

 
%d blogcu bunu beğendi: