BORDANADAM

şol gökleri kaldıranın donatarak dolduranın ol!deyince olduranın doksan dokuz adı ile…

anadolu nun dahi mühendisi:EL CEZERİ

Posted by BÖÖ Aralık 2, 2006

İki yüzyıl önce sanayi devrimini yapmış Batı dünyasıyla
karşılaştırıldığında Türkiye’nin tasarlayıp, yapma anlamında makinelerle
geçmişinin çok eskiye dayanmadığı, Anadolu insanının icatlarının son derece
sınırlı kaldığı çok yaygın bir kanı. Elbette üretim süreçlerini
dönüştürme, kitlesel üretime olanak tanıma ve endüstriyel gelişimi hızlandırma
anlamında çok da yanlış bir kanı değil. Ama… İşte her şeyin bir “ama”sı
var.

Tarihin gölge düşmüş yaprakları arasından Bediüzzaman Ebû’l İz İbni
İsmail İbni Rezzaz El Cezeri bize bakarken, bunları söylemek hiç de kolay değil.
Çünkü Artuklu Türklerinin Diyarbakır’da hüküm sürdüğü yıllarda
Artukoğulları Sultanı Mahmut bin Mehmet bin Kara Aslan’ın sarayında 32 yıl
mühendislik yapan Cezeri’nin buluşları, asırlar sonra hayat bulan birçok teknik
aracın temelini oluşturdu.

Doğum ve ölüm tarihleri kesin olarak bilinmemekle birlikte 1136-1206 yılları
arasında yaşadığı tahmin edilen Cezeri’nin su saatleri, su robotları, otomatik
termos gibi birçok teknik ve mekanik buluşu yaşadığı dönemde de izleyenleri
şaşırtırdı. Ama asıl ilginç olan Cezeri’nin bilgisayarın dayandığı sistemin
ve sibernetik biliminin temellerini atan bilim adamı olmasıdır. Ebû’l İz El Cezeri,
bilgisayarın babası olarak bilinen İngiliz matematikçi Charles Babbage’den 6
yüzyıl önce aynı sisteme dayalı makineler ve otomatik aletler yaptı ve bunları
çalıştırdı; sibernetiğin kurucusu olarak bilinen nörolog Ross Ashby’den 800 yıl
önce de sibernetik ve otomatik makinelerin kendi kendine çalışması konusunda bilimsel
çalışmalar yaptı; bu bilimin temellerini attı.

Dünya bilim tarihi açısından bugünkü sibernetik ve robot biliminde çalışmalar
yapan ilk bilim adamı olan Ebû’l İz El Cezeri, çalışmalarını Artukoğulları
Sultanı için yazdığı Kitab’ül-Cami Beyn’el İlmi ve el-Ameli’en Nafi fi
Sınaati’l Hiyel (Mekanik Hareketlerden Mühendislikte Faydalanmayı İçeren Kitap)
adlı eserinde ortaya koydu. 50’den fazla cihazın kullanım esaslarını, yararlanma
olanaklarını çizimlerle gösterdiği bu olağanüstü kitapta Cezeri, “Tatbikata
çevrilmeyen her teknik ilmin, doğru ile yanlış arasında kalacağını” söyler. Bu
kitabın orijinali günümüze kadar ulaşamadıysa da, bilinen 15 kopyasından 10’u
Avrupa’nın farklı müzelerinde, 5 tanesi Topkapı ve Süleymaniye kütüphanelerinde
yer almaktadır.

Kısaca Kitab-ül Hiyel adıyla bilinen eseri 6 bölümden oluşur. Birinci bölümde
binkam (su saati) ile finkanların (kandilli su saati) saat-ı müsteviye ve saat-ı
zamaniye olarak nasıl yapılacağı hakkında 10 şekil; ikinci bölümde çeşitli kap
kacakların yapılışı hakkında 10 şekil, üçüncü bölümde hacamat ve abdestle
ilgili ibrik ve tasların yapılması hakkında 10 şekil; dördüncü bölümde havuzlar
ve fıskiyeler ile müzik otomatları hakkında 10 şekil; beşinci bölümde çok derin
olmayan bir kuyudan veya akan bir nehirden suyu yükselten aletler hakkında 5 şekil; 6.
bölümde birbirine benzemeyen muhtelif şekillerin yapılışı hakkında 5 şekil yer
alır.

Teorik çalışmalardan çok pratik ve el yordamıyla ampirik çalışmalar yapan
Cezeri’nin kullandığı bir başka yöntem de yapacağı cihazların önceden
kağıttan maketlerini inşa edip geometri kurallarından yararlanmaktı. İlk hesap
makinesinden asırlar önce aynı sistemle çalışan benzer bir mekanizmayı,
geliştirdiği saatte kullanan Cezeri, sadece otomatik sistemler kurmakla kalmamış,
otomatik olarak çalışan sistemler arasında denge kurmayı da başarmıştı. Cezeri,
Jacquard’ın otomatik kontrollü makinelerin ilki sayılan otomatik dokuma tezgahından
600 yıl önce değişik haznelerdeki suyun seviyesine göre ne zaman su dökeceğine, ne
zaman meyve ve içecek sunacağına karar veren otomatik hizmetçiyi geliştirdi. Bazı
makinelerinde hidro mekanik etkilerle denge kurma ve harekette bulunma sistemine yönelen
Cezeri, bazılarında ise şamandıra ve palangalar arasında dişli çarklar kullanarak
karşılıklı etkileme sistemini kurmaya çalıştı. Kendiliğinden çalışan otomatik
sistemlerden sonra su gücü ve basınç etkisinden yararlanarak kendi kendine denge kuran
ve ayarlama yapan dengeyi oluşturması, Cezeri’nin otomasyon konusundaki en önemli
katkısıdır.

Bugün sibernetiğin ve bilgisayarın ilk adımlarını attığı ve ilk robotu yapıp
çalıştırdığı kabul edilen Ebû’l İz El Cezeri, Anadolu’da yaşadı.

powered by performancing firefox

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

 
%d blogcu bunu beğendi: